Aktualnie przepisy kodeksu postępowania cywilnego dają świadkowi dwie możliwości na uniknięcie obowiązku składania zeznań. Jedną jest odmowa udzielenia odpowiedzi na pytanie. Dotyczy to przede wszystkim sytuacji, gdy odpowiedź mogłaby sprowadzić na świadka (osobę bliską) odpowiedzialność karną. Drugą jest powołanie się przez świadka na prawo odmowy składania zeznań.
Omawianą kwestię reguluje art. 261 k.p.c., który dotyczy łącznie czterech kwestii. Oprócz tych wymienionych wyżej, przepis ten rozstrzyga również kwestie związane z tajemnicą zawodową (np. radcy prawnego) oraz tajemnicą spowiedzi. Należą one jednak do rzadkości i możemy je odłożyć na bok. Bardziej interesujące z perspektywy praktyki jest to, w jakich sytuacjach świadek może z tych uprawnień skorzystać oraz czy sąd może to weryfikować.
Prawo odmowy dotyczy małżonków stron, ich wstępnych, zstępnych i rodzeństwa oraz powinowatych w tej samej linii lub stopniu, jak również osób pozostających ze stronami w stosunku przysposobienia. Ustawodawca sformułował zatem zamknięty katalog osób, którym takie prawo przysługuje. Należy zauważyć, że nie wymieniono tutaj osób, które pozostają ze stronami w faktycznym, bliskim pożyciu. W mojej ocenie jest to niedopuszczalne rozróżnienie i należy je jak najszybciej usunąć z ustawy. Co ciekawe, w postępowaniu karnym definicja osoby bliskiej obejmuje również osobę pozostającą we wspólnym pożyciu (art. 182 § 1 k.p.k. w zw. z art. 115 § 11 k.k.).
Odmówić odpowiedzi na pytanie może zaś każdy. Podstawą do tego jest narażenie świadka lub jego bliskich na odpowiedzialność karną, hańbę lub dotkliwą i bezpośrednią szkodę majątkową. W tym przypadku katalog osób bliskich również jest ograniczony. Pojawia się jednak pytanie, czy świadek powinien w takiej sytuacji wykazać realność zagrożenia okrycia świadka (osoby najbliższej) hańbą. Czy w takiej sytuacji można świadka dopytywać o szczegóły, np. popełnienia jakiego hańbiącego czynu się dopuścił? To w sposób oczywisty wydaje się godzić w sens tego przepisu. Niemniej, poprzestanie na oświadczeniu świadka może prowadzić do nadużyć. Jako ciekawostkę można też wspomnieć, że pytanie świadka o stosunek do stron jest już odruchowe. Sędziowie pytają o to nawet, gdy stronami postępowania są spółki i jednostki samorządu terytorialnego.
Rozważania powyższe mają o tyle znaczenie, że w praktyce sądowej zeznaniom świadków nadal przypisuje się nadmierne znaczenie. Mimo licznych dowodów na ułomność ludzkiej pamięci, dowód ten często bywa rozstrzygający. Kiedy więc takich dowodów zabraknie, z uwagi na prawo odmowy składania zeznań, skutki procesowe mogą być dotkliwe.
