Od dłuższego czasu duże kontrowersje budzi kwestia, kiedy następuje przerwanie biegu przedawnienia. Problem pojawił się na tle wniosku o zawezwanie do próby ugodowej, który pozwalał tanim kosztem (40 zł) przerwać bieg terminu. W konsekwencji przedawnienie biegło na nowo, wydłużając wierzycielowi czas na dochodzenie zaspokojenia roszczenia. To zaś istotnie naruszało sens przedawnienia jako takiego.
Kwestia ta nie była rozstrzygana w orzecznictwie jednolicie. Przez kilka lat wydawało się, że Sąd Najwyższy dąży do rozwiązania pośredniego, wynikającego ze ścisłej interpretacji przepisu art. 123 §1 pkt 1 k.p.c. Zawezwanie do próby ugodowej miało zatem skutkować przerwaniem biegu przedawnienia, o ile było czynnością podjętą bezpośrednio w celu dochodzenia roszczenia. Takie stanowisko zaprezentowano w wyroku z dnia 28 stycznia 2016 r. (III CSK 50/15), z dnia 19 lutego 2016 r. (V CSK 365/15), z dnia 10 stycznia 2017 r. (V CSK 204/16) oraz z dnia 15 listopada 2019 r. (V CSK 348/18).
Dostrzegając wagę tego zagadnienia Sąd Najwyższy przedstawił to zagadnienie do rozstrzygnięcia powiększonemu składowi (III CZP 43/22). Uchwała w tej sprawie nie została jednak nadal podjęta. Pewnego urozmaicenia dostarczył dodatkowo wyrok SN z dnia 17 czerwca 2021 r. (II CSKP 104/21), który przy ocenie skutków zawezwania do próby ugodowej nakazał brać pod uwagę występującą dotychczas wykładnię tego przepisu. Wyrok ten wpisuje się zatem w praktykę tworzenia w Polsce oddolnie prawa precedensu.
Próbę poradzenia sobie z tym problemem podjął również prawodawca. W pierwotnym projekcie ustawy przewidziano dodanie do Kodeksu cywilnego przepisów ograniczających skutek w postaci przerwania biegu przedawnienia tylko w przypadku pierwszego wszczęcia mediacji i pierwszego zawezwania do próby ugodowej. Jednak zanim projekt ten trafił do Sejmu, zmieniono istotnie zamysł. Ostatecznie w ustawie z dnia 2 grudnia 2021 r. (Dz.U. z 2021 r., poz. 2459) trudno doszukać się realizacji zmiany, którą deklarował w uzasadnieniu projektodawca.
Na zmiany, które mają zacząć obowiązywać od 30 czerwca 2022 r., składają się dwa elementy. Po pierwsze, dodanie skutku w postaci zawieszenia terminu przedawnienia roszczeń na czas trwania mediacji bądź postępowania pojednawczego (art. 121 pkt 5 i 6 k.c.). Po drugie, usunięcie skutku w postaci przerwania biegu przedawnienia na skutek wszczęcia mediacji (art. 123 § 1 pkt 3 k.c.).
Powyższe zmiany nie dotknęły w ogóle art. 123 § 1 pkt 1 k.c. W konsekwencji ta nowelizacja nie daje podstawy do uznania, że wniosek o zawezwanie do próby ugodowej nie jest czynnością przedsięwziętą bezpośrednio w celu dochodzenia roszczenia. Jeżeli zatem Sąd Najwyższy w swojej uchwale takiego skutku nie wyłączy, nadal będzie możliwe przerwanie biegu przedawnienia w ten sposób. Osiągnięto nawet skutek przeciwny od zamierzonego, bowiem od 1 lipca 2022 r. każdy wniosek o zawezwanie do próby ugodowej będzie skutkował co najmniej zawieszeniem terminu przedawnienia. Dodatkowo, co najmniej część wniosków skutkować będzie również przerwaniem biegu tego terminu.
Na marginesie jedna uwaga procesowa. W art. 118 k.c. ustawodawca przyjął, że zasadniczo koniec terminu przedawnienia przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego. Przepis ustawy nie rozstrzyga przy tym, czy dotyczy to również terminów, których bieg uległ zawieszeniu. Możliwa jest zatem interpretacja, że zawieszenie rozpoczęte przed końcem roku, a zakończone w roku kolejnym, skutkuje wydłużeniem terminu przedawnienia aż do 31 grudnia kolejnego roku. Efekt ten będzie można osiągnąć wnioskiem o zawezwanie do próby ugodowej. Do tego przepis ograniczający ten skutek tylko do pierwszego zawezwania nie został uchwalony. To może zaś skłaniać do interpretacji, że czynność taką można ponawiać.
